काठमाडौं । आज पृथ्वीका केही भागमा दिनकै समयमा आकाशको दृश्य असामान्य बन्नेछ। सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सीधामा आउँदा बन्ने सूर्यग्रहणका कारण उत्तरी रुसदेखि स्पेनसम्मका केही क्षेत्रमा केही समयका लागि सूर्यको अधिकांश वा सम्पूर्ण भाग चन्द्रमाको छायाँमा पर्नेछ।

यो सूर्यग्रहणको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको यसको दृश्य विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा फरक–फरक देखिनु हो। चन्द्रमाको गहिरो छायाँ पर्ने क्षेत्रमा पूर्ण सूर्यग्रहण देखिनेछ भने त्यसबाहिरका स्थानमा आंशिक ग्रहण मात्र अवलोकन गर्न सकिनेछ।

ग्रीनविच समयअनुसार दिउँसो ३ः३५ बजेदेखि ग्रहणको मुख्य चरण सुरु हुनेछ। उत्तरी रुसको एउटा दुर्गम क्षेत्रमा सूर्य पूर्ण रूपमा चन्द्रमाले ढाकिनेछ। त्यसपछि चन्द्रमाको छायाँ पूर्वतर्फ सर्दै युरोपतर्फ पुग्नेछ र स्पेनका केही भागमा सूर्यास्त हुनुअघि पूर्ण ग्रहण देखिनेछ।

पूर्ण सूर्यग्रहणको अवधि भने निकै छोटो हुनेछ। यसको पूर्ण चरण अढाई मिनेटभन्दा कम समय रहनेछ। यही छोटो अवधिमा आकाशको प्रकाशमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिन सक्नेछ। वातावरण केही समय साँझपर्न लागेको जस्तो देखिन सक्छ र सूर्यको बाहिरी वायुमण्डल अर्थात् ‘कोरोना’ समेत अवलोकन गर्न सकिने अवस्था बन्न सक्छ।

कहाँ आंशिक ग्रहण देखिन्छ?

पूर्ण ग्रहणको मार्गमा नपर्ने उत्तरी अमेरिकाका उत्तरी भाग, क्यानडाका केही क्षेत्र, उत्तरपश्चिमी अफ्रिका तथा युरोपका धेरै स्थानमा आंशिक सूर्यग्रहण देखिनेछ। केही स्थानमा सूर्यको ९० प्रतिशतभन्दा बढी भाग चन्द्रमाले ढाक्ने अनुमान गरिएको छ।अफ्रिका र युरोपका केही क्षेत्रमा अर्को विशेष दृश्य पनि देखिन सक्छ। सूर्य अस्ताउने समयमा नै ग्रहण जारी रहने भएकाले क्षितिजमा अस्ताउँदै गरेको सूर्य आंशिक रूपमा ढाकिएको अवस्थामा देखिनेछ।

किन फरक–फरक प्रकारको ग्रहण देखिन्छ?

सूर्यग्रहणको प्रकार चन्द्रमा, सूर्य र पृथ्वीको अवस्थिति तथा चन्द्रमाको छायाँ पृथ्वीमा पर्ने स्थानमा निर्भर हुन्छ। चन्द्रमाले सूर्यलाई पूर्ण रूपमा ढाकेको अवस्थामा पूर्ण सूर्यग्रहण हुन्छ। चन्द्रमाले सूर्यको केही भाग मात्र ढाक्दा आंशिक ग्रहण देखिन्छ।त्यसैगरी, चन्द्रमा पृथ्वीबाट तुलनात्मक रूपमा टाढा हुँदा आकाशमा सानो देखिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सूर्यलाई पूरै ढाक्न नसक्दा वरिपरि सूर्यको चम्किलो घेरा बाँकी रहन्छ, जसलाई वलयाकार सूर्यग्रहण भनिन्छ।

नेपालबाट किन देखिँदैन?

यसपटकको ग्रहणको छायाँ पर्ने मुख्य मार्ग नेपाल तथा दक्षिण एसियातर्फ नपर्ने भएकाले नेपालबाट सूर्यग्रहण प्रत्यक्ष अवलोकन गर्न सकिने छैन। नेपालमा रहेका दर्शकले भने विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष तथा खगोलीय संस्थाले उपलब्ध गराउने प्रत्यक्ष प्रसारण, तस्बिर र भिडियोमार्फत यो दुर्लभ खगोलीय घटना हेर्न सक्नेछन्।

आँखाको सुरक्षामा विशेष ध्यान

सूर्यग्रहण आकर्षक भए पनि यसलाई नाङ्गो आँखाले हेर्नु अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन्छ। सामान्य घामका चस्माले सूर्यको तीव्र विकिरणबाट आँखालाई पर्याप्त सुरक्षा दिँदैन। ग्रहण अवलोकन गर्दा ISO 12312-2 मापदण्डअनुसारका विशेष ग्रहण चस्मा प्रयोग गर्नुपर्छ। क्यामेरा, दूरबिन वा द्विनेत्रीबाट सूर्यतर्फ सीधा हेर्नु पनि जोखिमपूर्ण हुने भएकाले विशेष फिल्टरबिना त्यस्ता उपकरण प्रयोग गर्न नहुने खगोल विज्ञहरूको सुझाव छ।

सूर्यग्रहण केही समयका लागि मात्र देखिने भए पनि यसको वैज्ञानिक र खगोलीय महत्व निकै ठूलो हुन्छ। पृथ्वीको फरक–फरक स्थानबाट एउटै खगोलीय घटनाको फरक दृश्य देखिनु नै यस ग्रहणको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष हो।