बुटवल । देश संघीयतामा गएको छ र अहिले कार्यन्वयनको चरणमा छ । विज्ञहरूले संघीयता विकासको ढोका भएको समेत प्रतिक्रिया दिएका छन् ।

तर अहिले संघीयता अवसर वा चुनौती यसको बहस सकिएको छैन । जबकि संघीयता कार्यन्वनयमा आइसकेको छ ।

गाउँ, नगर, उपमहानगर र महानगर सरकारका साथै केही प्रदेशमा प्रदेश सरकार पनि गठन भएको छ । अब संघीयता कार्यन्वयनसँगै यसबाट उठाउन सकिने र दिन सकिने फाइदा कसरी दिने भन्ने विषय कार्यान्वन गर्ने समय हो ।

खासगरी वित्तीय संघीयताको पाटोको चर्चा गरेर देशले धान्न नसकिने विषयमा विज्ञ तथा सरोकारवालाहरू चिन्तित भएको प्रतिक्रिया दिएका छन् । तर संघीयताका चुनौती भन्दा अवसर बढी छन् । हेरौ कुन प्रदेशमा कस्ता संभावना छन् ।

प्रदेश १
औद्योगिक नगरिको रूपमा चिनिने विराटनगर समेटिएको प्रदेश १ सगरमाथा र कञ्चनजङ्घा जस्ता हिमशिखरहरू रहेको किरात धर्मावलम्बीहरूको ऐतिहासिक थातथलो रहेको कारण प्राकृतिक तथा धार्मिक पर्यटनको राम्रो सम्भावना देखिन्छ ।

धार्मिक पर्यटनका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिने पाथिभरा माई, पवित्र वराह क्षेत्र, हलेसी महादेव, दन्तकाली र बुढासुब्बाको मन्दिर तथा प्रख्यात किरात धर्मगुरु सिरिजङ्गा तथा महागुरु फाल्गुनन्दको जन्मस्थल यही प्रदेशमा रहेका छन् । यसले गर्दा पर्यटन क्षेत्र र ओद्योगिक विकासमा यो प्रदेशको सम्भावना बलियो देखिन्छ ।

जलविद्युत् विकासका दृष्टिले महत्वपूर्ण कावेली करीडोर, माइखोला, तमोर नदी यो प्रदेशमा रहेका छन् । कृषिमा अलैंची, चिया लगायतका नगदे बालीको लागि यो क्षेत्र उपयोगी छ ।

प्रदेश २
धार्मिक पर्यटकको हिसाबले महत्वपूर्ण स्थलहरू रहेका प्रदेश दुईमा सबैभन्दा बढी कृषि उपयोगी जग्गा रहेको छ ।

धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थल जनकपुर, सिमरौनगढ र राजविराज जस्ता ऐतिहासिक क्षेत्र तथा विरगञ्ज र सिमरा जस्ता औद्योगिक सहरहरू यो क्षेत्रमा रहेका छन् । औद्योगिक पूर्वधार पनि विसकास हुँदै गएको छ ।

यो प्रदेशको मानव विकास सूचकांकमा पछि परेको यो प्रदेशमा गरिबीको समस्या बढी रहेता पनि सम्भावना अधिक छ ।

मुलुककै प्रमुख कृषि उत्पादक रहेको यो प्रदेश अहिले कृषिजन्य उद्योगको प्रमुख प्रदेश बन्न सक्ने सम्भावना राख्दछ । समथर जमीन भएकोले सडक विस्तार गर्न सजिलो छ र प्रस्तावित अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, रेलमार्ग र द्रूत मार्गले पनि यस प्रदेशलाई छुन्छन् ।

प्रदेश ३
प्राचीन नेपाली सभ्यताको पर्यायवाची जस्तै मानिने नेवारी सभ्यताको केन्द्रविन्दु रहेको काठमाडौं उपत्यका सामाजिक क्षेत्रमा पूर्वाधार विकासको हिसाबले सबैभन्दा अघि रहेको यो प्रदेशमा पर्यटन सबैभन्दा बढी सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो ।

मुलुकका प्रथम अस्पताल, विश्वविद्यालय समेत रहेको यो प्रदेसँग मुलुकका पर्यटकहरू जाने प्रमुख चार स्थलहरूमध्ये दुई (काठमाण्डु र चितवन) यस प्रदेशमा पर्छन् ।

शिक्षा, स्वास्थ्य, जलविद्युत् र पर्यटनमा सम्भावना बलियो देखिन्छ । हेटौंडा, बालाजु तथा पाटन औद्योगिक क्षेत्र रहेको यस प्रदेशलाई लगानी भित्राउन सहज छ । धादिङ, सिन्धुपाल्चोक र दोलखा जिल्लामा जलविद्युत् आयोजनाहरू अहिले नै धेरै छन् ।

गण्डकी प्रदेश
प्रतिव्यक्ति आय र साक्षरतामा सबैभन्दा बढी सभावना रहेको यो प्रदेशको पर्यटन र जलविद्युत मुख्य सभावनाको क्षेत्रको । पर्यटकीय नगरी पोखरा रहेको प्रदेशमा मुलुककै सबैभन्दा बढी जलाशययुक्त आयोजना रहेको बुढीगण्डकी आयोजना पनि छ ।

प्रस्तावित बुढीगण्डकी योजनादेखि मस्र्याङ्दी जलविद्युत् योजनासम्म यही प्रदेशमा पर्छन् । पोखरा, मुस्ताङ, बन्दीपुर, मनाङ जस्ता पर्यटकीय क्षेत्रहरू पनि यही प्रदेशमा पर्ने भएकोले पर्यटन र जलबुत क्षेत्र यो प्रदेशका मुख्य विकास आधार हुन् ।

संसारको सबैभन्दा गहिरो गल्छी (कालीगण्डकी), धार्मिक पर्यटनकालागि प्रख्यात देवघाट, मुक्तिनाथ, मनकामना, दामोदरकुण्ड जस्ता स्थानहरू छन् यसले पनि धार्मिक पर्यटकलाई आकर्षण गर्छ ।

प्रदेश ५
एशियाकै धार्मिक पर्यटकको महत्वपूर्ण गन्तव्यको रूपमा हेरिएको भगवान बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र महाभारतकालीन महत्वपूर्णस्थल स्वर्गद्वारी भएको क्षेत्र हो प्रदेश नम्बर ५ ।

कृषि र पर्यटन आर्थिक विकासको आधार रहेको यो प्रदेशमा बर्दिया तथा बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज भएको, पुराना बलिया राज्यहरू पाल्पा र गुल्मीदेखि नयाँ मुलुकका बाँके र बर्दियासम्म समेटिएको, समथर तराईदेखि लगभग हिमालसम्म फैलिएको प्रदेश ५ वातावरणीय र सामाजिक रूपमा अत्यन्त विविधता भएको एक महत्वपूर्ण क्षेत्र हो । यसमा पर्यटन क्षेत्रले फड्को मार्न सक्छ ।

नेपालगञ्ज र भैरहवा जस्ता सहरहरू आर्थिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ । पर्यटनका अलावा रूपन्देही, दाङ, बाँके र बर्दिया जस्ता तराइका जिल्लाहरूमा कृषिको प्रचूर सम्भावना छ । कृषि लगानीको लागि प्रदेश दुईपछिको उपयुक्त स्थान प्रदेश ५ लाई लिने गरिएको छ ।

यस प्रदेशमा रहेको पहाडमा पनि कफी खेती र जडीबुटीको धेरै सम्भावना छ । मुलुककै पहिलो विशेष आर्थिक क्षेत्र भैरहवा सेज पनि यही प्रदेशमा रहेको छ । औद्योगिक विकासले पनि यो प्रदेश अगाडि छ भने सम्भावना उत्तिकै छ । भन्सार नाकासमेत जोडिएको यो प्रदेशको राजश्व सङ्कलनमा १०.२३ प्रतिशत हिस्सा रहेको छ ।

कर्णाली प्रदेश
आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटकको लागि आकर्षक गन्तव्य मानिने रारा क्षेत्र रहेको यो प्रदेशको मुख्य सम्भावना पर्यटन क्षेत्र हो ।

सुर्खेतको कांक्रेविहार होस् वा मुगुको रारा तालको आकर्षण—यस प्रदेशले आफ्ना सम्भावनाको तुलनामा कम पर्यटकीय लाभ उठाएको र थप उठाउनको लागि पर्याप्त लगानीका सम्भावना रहेका छन् ।
हिमाली भेगका डोल्पा र हुम्ला जिल्लाहरूले जडीबुटी र पर्यटनको अपार सम्भावना बोकेका छन् ।

भाषा संस्कृतिको हिसाबले नेपालमा खस सभ्यताको उद्गमस्थल जुम्ला तथा दुल्लु जस्ता स्थलहरूले आन्तरिक पर्यटनलाई आकर्षित गर्न सक्छन् । जलविद्युतको क्षेत्रमा नलसिङगाड जलविद्युत् आयोजना भएको जाजरकोटको विकासको निकै सम्भावना छ ।

सुदुरपश्चिम प्रदेश
लामो समयसम्म सडक सञ्जालको अभावमा मुलुकको देशको राजधानीबाट धेरै टाढा मानिने यो प्रदेशमा तराईको समथर जमीनदेखि हिमालसम्म फैलिएको शुक्लाफाँटा जस्तो राष्ट्रिय निकञ्ज भएको, खप्तड जस्तो पावन क्षेत्र रहेका छन् ।

प्रदेश ६ र ७ जडीबुटीमा समृद्ध छ भने प्रदेश ७ को आधाभन्दा बढी (अर्थात् ५१ प्रतिशत) भूभाग वनजंगलले ढाकेकोले जडीबुटी तथा वनजन्य उद्योगको पनि यहाँ धेरै सम्भावना छ । भैरहेका औद्योगिक गतिविधिको आधारमा धनगढी र महेन्द्रनगर महत्वपूर्ण औद्योगिक क्षेत्र बन्न सक्ने क्षमता राख्दछन् ।

यहाँका ऐतिहासिक मन्दिरहरू (जस्तै उग्रतारा मन्दिर, शैलेश्वरी मन्दिर, बडिमालिका मन्दिर, त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर) र सुन्दर खप्तड क्षेत्र आफैमा धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य हुन् भने यो प्रदेश प्रसिद्ध तीर्थस्थल मानसरोवर जाने बाटोमा पनि पर्छ ।