काठमाडौं , आश्विन कृष्ण औँसीका अवसरमा आज दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा तर्पण, सिदादान र पिण्डदान गरी सोह्र श्राद्ध समापन गरिँदै छ। आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि सुरु भएको पितृ पक्षको अन्तिम दिन आज देशभर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले विधिपूर्वक श्राद्ध गरी पितृप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दै छन्।

हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार पितृ पक्षलाई दिवंगत पूर्वजहरूको सम्झना र सम्मान गर्ने विशेष समयका रूपमा लिइन्छ। यस अवधिमा आफ्ना दिवंगत बाबुआमा तथा पूर्वजहरूको नाममा श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान गर्ने परम्परा छ। पितृ पक्षको अन्तिम दिन पर्ने औँसीलाई सर्वपितृ औँसीका रूपमा पनि चिनिन्छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले स्वीकृति दिएका पात्रोअनुसार आज असोज २४ गते शनिबार औँसी श्राद्ध गरी पितृ पक्ष समापन गरिँदै छ। भोलि असोज २५ गते आइतबार आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन घटस्थापना गरी बडादसैँको आरम्भ गरिनेछ।

किन भनिन्छ सोह्र श्राद्ध ?

प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल प्रतिपदासम्मका १६ तिथिमा दिवंगत पितृहरूको नाममा तर्पण, सिदादान र पिण्डदान गरिने भएकाले यस अवधिलाई सोह्र श्राद्ध भनिएको हो।

पितृ पक्षमा सामान्यतया दिवंगत व्यक्तिको मृत्यु भएको तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने धार्मिक परम्परा छ। यस अवधिमा आफ्ना पितृहरूको सम्झनामा श्रद्धापूर्वक अन्न, जल, तिल, कुशलगायत सामग्री प्रयोग गरी श्राद्ध गरिन्छ।

श्राद्धको मुख्य उद्देश्य दिवंगत पूर्वजप्रति श्रद्धा प्रकट गर्नु र उनीहरूको योगदानलाई स्मरण गर्नु हो। धार्मिक मान्यताअनुसार पितृ पक्षमा गरिएको तर्पण र पिण्डदानबाट पितृहरू सन्तुष्ट हुने तथा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

सोह्र श्राद्धमा गरिने कर्मकाण्डलाई परिवार र पूर्वजबीचको सम्बन्ध निरन्तर कायम राख्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा पनि लिइन्छ।

आश्विन कृष्ण औँसीका दिन गरिने श्राद्धसँगै पितृ पक्षको मुख्य कर्म सम्पन्न हुन्छ। तर, मातामह अर्थात् आमाका बुबाको श्राद्ध गर्ने परम्परा भने आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन रहेको छ। यस वर्ष मातामह श्राद्ध आइतबार परेको छ।

छुटेको श्राद्ध आज गर्न सकिने

पितृ पक्षका अन्य तिथिमा विभिन्न कारणले श्राद्ध गर्न नसकेका व्यक्तिका लागि आजको औँसी विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। धर्मशास्त्रमा आफ्नो निर्धारित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकेका व्यक्तिले औँसीका दिन श्राद्ध गर्न सक्ने विकल्प उल्लेख छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वअध्यक्ष प्राध्यापक डा। रामचन्द्र गौतमका अनुसार पितृ पक्षका अन्य तिथिमा श्राद्ध रोकिएको भए आश्विन कृष्ण औँसीमा गर्न सकिन्छ।

उनका अनुसार कुनै कारणवश आज पनि श्राद्ध गर्न नसकिए आपद्धर्मअनुसार आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि पञ्चमीसम्म गर्न सकिने शास्त्रीय व्यवस्था छ।

त्यस अवधिमा पनि सम्भव नभए कार्तिक कृष्ण औँसी अर्थात् लक्ष्मीपूजाका दिन श्राद्ध गर्न सकिने धार्मिक मान्यता रहेको छ। त्यतिबेला समेत गर्न नसकिए वृश्चिक सङ्क्रान्ति अर्थात् मङ्सिरसम्म उपयुक्त तिथि मिलाएर श्राद्ध गर्न सकिने गौतमले बताएका छन्।

धर्मशास्त्रका जानकारहरूका अनुसार पितृ पक्षमा आफ्नो निर्धारित तिथिमा श्राद्ध गर्नु उत्तम मानिए पनि विशेष परिस्थिति उत्पन्न भएमा त्यसका लागि वैकल्पिक व्यवस्था गरिएको छ।

श्राद्ध गर्न नसक्नेका लागि शास्त्रमा अन्य विकल्प

नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयअन्तर्गत वाल्मीकि विद्यापीठ धर्मशास्त्र विभागका प्रमुख प्राध्यापक डा। देवमणि भट्टराईका अनुसार निर्णयसिन्धु, धर्मसिन्धुलगायत धार्मिक ग्रन्थमा रोकिएको सोह्र श्राद्ध गर्ने विभिन्न विकल्प उल्लेख छन्।

उनका अनुसार आश्विन शुक्ल पञ्चमीपछिका अष्टमी, द्वादशी र औँसी तिथिका साथै भरणी नक्षत्र र व्यतीपात योग परेका दिन पनि छुटेको श्राद्ध गर्न सकिने शास्त्रीय मान्यता छ।

त्यस्ता अवसरमा समेत श्राद्ध गर्न नसक्ने व्यक्तिले आफैँ वा ब्राह्मणमार्फत वैदिक मन्त्रको दैनिक १०८ पटक जप गर्न सकिने व्यवस्था रहेको भट्टराईले बताएका छन्।

धार्मिक परम्परामा श्राद्धलाई केवल कर्मकाण्डका रूपमा मात्र नभई आफ्ना पूर्वजप्रतिको कर्तव्य, श्रद्धा र सम्मान व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा समेत लिइन्छ।

गोकर्ण, देवघाट र बेत्रावती तथा त्रिवेणीमा श्राद्ध गर्ने परम्परा

सोह्र श्राद्धका अवसरमा देशका विभिन्न धार्मिक तीर्थस्थलमा पुगेर दिवंगत पितृहरूको नाममा तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने परम्परा छ। काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा पर्ने गोकर्णेश्वरस्थित उत्तरगया, नुवाकोट र रसुवाको सङ्गमस्थल बेत्रावती, चितवन र तनहुँको सङ्गमस्थल देवघाट तथा विभिन्न त्रिवेणी धाम पितृकार्यका लागि प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हुन्।

यी स्थानमा नदी तथा तीर्थस्थलको किनारमा बसेर पुरोहितमार्फत श्राद्ध गर्ने, पिण्डदान गर्ने र पितृहरूको नाममा जल अर्पण गर्ने चलन छ। विशेषगरी गोकर्णेश्वर क्षेत्रलाई पितृहरूको सम्झनामा श्राद्ध र तर्पण गर्ने महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल मानिन्छ। देवघाटमा पनि विभिन्न पर्व तथा पितृ पक्षका अवसरमा श्रद्धालुहरू पुगेर धार्मिक कर्म गर्ने गर्छन्।

पवित्र तीर्थस्थलमा पुगेर श्राद्ध गर्दा विशेष पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वासका कारण कतिपय श्रद्धालु आफ्नो घरबाहिर यस्ता स्थानमा पुगेर पितृकार्य गर्ने गर्छन्। यद्यपि, घरमै पुरोहित बोलाएर वा पारिवारिक परम्पराअनुसार श्राद्ध गर्ने चलन पनि व्यापक छ।

तर्पण, पिण्डदान र सिदादानको धार्मिक महत्त्व

सोह्र श्राद्धमा तर्पण, पिण्डदान र सिदादानलाई प्रमुख धार्मिक कर्मका रूपमा लिइन्छ। तर्पणमा दिवंगत पितृहरूको नाम उच्चारण गर्दै जल, तिल र कुशको प्रयोग गरी अर्पण गरिन्छ। यसलाई पितृप्रति श्रद्धा र स्मरण व्यक्त गर्ने धार्मिक विधि मानिन्छ।

पिण्डदानमा चामललगायत सामग्रीबाट तयार गरिएको पिण्ड पितृहरूको नाममा अर्पण गरिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार पिण्डदानबाट दिवंगत पूर्वजप्रति कर्तव्य निर्वाह हुने विश्वास छ। त्यस्तै, सिदादानमा श्राद्धका अवसरमा अन्न तथा अन्य आवश्यक सामग्री दान गर्ने परम्परा छ। श्राद्धको विधि, सामग्री र प्रक्रिया भने समुदाय, कुलपरम्परा र स्थानीय धार्मिक अभ्यासअनुसार केही फरक हुन सक्छ।

धर्मशास्त्रमा श्राद्धका लागि अपराह्नकाललाई महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। सोहीअनुसार धेरै स्थानमा पुरोहितको उपस्थितिमा निर्धारित विधिपूर्वक श्राद्ध गरिन्छ।

सोह्र श्राद्ध सकिएसँगै दसैँको चहलपहल

पितृ पक्ष समाप्त भएसँगै हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महान् पर्व बडादसैँको औपचारिक सुरुवात हुँदै छ। यस वर्ष असोज २५ गते आइतबार घटस्थापना परेको छ। घटस्थापनाका दिन घरघरमा विधिपूर्वक घट स्थापना गरी जमरा राख्ने परम्परा छ। यस दिनदेखि नवरात्र आरम्भ हुने भएकाले शक्तिस्वरूपा नवदुर्गाको पूजा–आराधना सुरु गरिन्छ।

घटस्थापनाका अवसरमा घरको पूजा कोठा वा दसैँघरमा पवित्र माटो राखेर जौलगायत अन्नको बीउ छरिन्छ। त्यसरी उमारिएको जमरा विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका र आशीर्वादसँगै ग्रहण गर्ने चलन छ। नवरात्रका नौ दिनसम्म देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गरिन्छ। देशभरका शक्तिपीठ तथा देवी मन्दिरमा दर्शन, पूजा र आराधना गर्ने धार्मिक परम्परा छ।

दसैँलाई पारिवारिक मिलन, आपसी सद्भाव र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने प्रमुख चाडका रूपमा पनि मनाइन्छ। यस अवसरमा रोजगारी, अध्ययन तथा अन्य कामका सिलसिलामा घरबाहिर रहेका मानिसहरू परिवारसँग दसैँ मनाउन घर फर्किने गर्छन्।

पितृ पक्षमा दिवंगत पूर्वजहरूको स्मरण र सम्मान गर्ने परम्परा पूरा भएसँगै सुरु हुने दुर्गा पक्षमा देवी दुर्गाको पूजा–आराधना र विजयादशमीको तयारीले विशेष महत्त्व पाउँछ।

यसरी , आज औँसी श्राद्धसँगै पितृ पक्षको समापन र भोलि घटस्थापनासँगै बडादसैँको सुरुवात हुँदै छ।